زعفران، معروف به «طلای سرخ»، یکی از باارزشترین محصولات کشاورزی ایران و از محبوبترین ادویهها در جهان است. ایران سالهاست بیش از ۹۰ درصد تولید جهانی این ادویه را در اختیار دارد و شهرتی دیرینه در کیفیت و عطر آن دارد. اما در سالهای اخیر، با وجود ارزش بالای این محصول، بازار زعفران ایران با چالشهای جدی روبهرو بوده؛ از نوسانات قیمت داخلی و معاملات در بورس کالا گرفته تا افت نسبی صادرات رسمی، افزایش قاچاق و رقابت جهانی. این گزارش به صورت جامع به وضعیت کنونی، موانع، نقش بورس و بازارهای جهانی پرداخته و تصویری کامل از زعفران ایران در دیماه ۱۴۰۴ ارائه میدهد.
در بازار خردهفروشی ایران، قیمت زعفران در تاریخ ۱۵ دی ۱۴۰۴ به طور میانگین به شرح زیر است: زعفران نگین بین ۲۱۰ تا ۲۲۵ میلیون تومان برای هر کیلو، زعفران سرگل بین ۱۸۵ تا ۲۰۵ میلیون تومان برای هر کیلو و زعفران دسته یا دخترپیچ بین ۱۶۰ تا ۱۷۵ میلیون تومان برای هر کیلو. این ارقام نشاندهنده ثبات نسبی در سطوح بالای قیمت این محصول است و با توجه به نوع بستهبندی، برند و فروشگاه، ممکن است کمی متفاوت باشد. قیمت مثقالی زعفران بستهبندیشده نیز بین ۸۹۰ هزار تا ۱.۵ میلیون تومان است که بسته به کیفیت و نوع بستهبندی متغیر است.
در یکی از آگهیهای منتشرشده در فضای مجازی، فروشندهای در تهرانسر شرقی پیشنهاد معاوضه یک مثقال زعفران با دلار، طلا یا نقره را مطرح کرده و قیمت پایه را ۸۰۰ هزار تومان تعیین کرده است. این نوع معامله که خارج از چارچوبهای رسمی و فروشگاههای معتبر انجام میشود، نشاندهنده شکلگیری بازارهای موازی و خلاقانه در بستر آنلاین است. در شرایطی که قیمت زعفران در بازار نوسان دارد و نرخ ارز نیز در حال افزایش است، برخی افراد ترجیح میدهند داراییهای خود را مستقیماً با ارز یا فلزات گرانبها مبادله کنند. با این حال، کارشناسان نسبت به خطرات احتمالی چنین معاملات غیررسمی هشدار میدهند؛ از جمله نبود ضمانت اجرایی، احتمال کلاهبرداری، و نبود نظارت قانونی. این آگهیها که با طراحیهای جذاب و بستهبندیهای چشمنواز منتشر میشوند، گاه بیش از آنکه جنبه تجاری داشته باشند، به ابزاری برای جلب توجه در فضای رقابتی مجازی تبدیل شدهاند.
بازار بورس کالا در سالهای اخیر برای زعفران فعال شده و ابزارهایی مانند گواهی سپرده و قرارداد آتی وارد این بازار شدهاند که نقش مهمی در شفافیت قیمتها و مدیریت ریسک برای سرمایهگذاران و کشاورزان ایفا میکنند. در سال جاری نیز معاملات قابل توجهی در بخش آتی گزارش شده که نشانه رونق نسبی این بازار است. این بازار باعث شده کشاورزان و سرمایهگذاران بتوانند با ریسک کمتری فعالیت کنند و قیمتها نسبتاً پیشبینیپذیرتر شوند.
در سال جاری، قیمتهای پایه برای معاملات در بورس کالا در سطوح ۹۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان برای هر کیلوگرم اعلام شده که با قیمتهای فروشگاهی فاصله دارد و این اختلاف قیمت، نشاندهنده نقش ارزش افزوده بستهبندی و برندینگ در بازار داخلی است.
ایران با بیش از ۹۰ درصد سهم تولید جهانی زعفران، همچنان بزرگترین تولیدکننده در دنیا است و تقاضای بازار جهانی برای «زعفران ایرانی» بهدلیل کیفیت بالا، عطر و رنگ قوی همچنان بالاست. زعفران ایرانی در بازارهای جهانی به عنوان معیار کیفیت شناخته میشود و هنوز در بسیاری از کشورهای جهان به عنوان مرغوبترین نوع زعفران مصرف میشود.
با وجود جایگاه ایران در تولید، صادرات رسمی زعفران طی چند سال اخیر روند نزولی داشته است. ارزش صادرات زعفران ایرانی در سال جاری کاهش یافته و دلیل آن علاوه بر تحریمها و مشکلات بانکی، هزینههای لجستیک بالا و مشکلات بازگشت ارز است. بسیاری از صادرکنندگان ترجیح میدهند محصول خود را به صورت فله صادر کنند، اما همین زعفران در بازارهای خارجی بستهبندی و با نام کشورهای دیگر فروخته میشود که باعث از دست رفتن ارزش افزوده ایران میشود.
علت اصلی این وضعیت این است که ایران عمدتاً در مرحله تولید و صادرات فلهای فعالیت میکند و مراحل پردازش، بستهبندی لوکس و بازاریابی بینالمللی را انجام نمیدهد. کشورهای واسطه مانند اسپانیا، امارات، هند و افغانستان زعفران ایران را وارد کرده، بستهبندی میکنند و با برند خود عرضه مینمایند و ارزش افزوده را از ایران میگیرند. علاوه بر این، بخش مهمی از صادرات رسمی نیز در مسیرهای غیررسمی و قاچاق انجام میشود که سهم ایران در بازار جهانی را کاهش میدهد.
بازارهای هدف اصلی زعفران ایران عبارتاند از: امارات متحده عربی، چین، اسپانیا، افغانستان و سایر کشورهای خاورمیانه و اروپا. این کشورها هم به عنوان مقصد واردات و هم مقصد برای بستهبندی و صادرات مجدد هستند که باعث شده زعفران ایرانی تحت نام برند این کشورها عرضه شود. رقابت جهانی به ویژه با تولیدکنندگان جدید که روی بستهبندی و برندینگ سرمایهگذاری کردهاند نیز تشدید شده است، هرچند ایران در زمینه کیفیت اولیه محصول همچنان استانداردهای بالایی دارد.
مشکلات بانکی، بازگشت ارز، هزینههای حملونقل و افزایش تعرفهها از جمله مشکلات عمده صادرکنندگان هستند. این مسائل باعث شده تا صادرکنندگان واقعی در مقایسه با قاچاقچیان در رقابت ضعیف عمل کنند.
قاچاق زعفران به بازارهای همسایه باعث شده حجم قابل توجهی از محصول ایران بدون کنترل ارزش افزوده صادراتی رسمی خارج شود. در برخی گزارشها عنوان شده که ماهانه حدود ۱۰ تن زعفران به شکل غیررسمی از ایران خارج میشود.
بازار جهانی و مصرفکنندگان بینالمللی بر بستهبندیهای لوکس، استانداردهای ایمنی غذایی و برندهای قابل اعتماد تأکید دارند، در حالی که بسیاری از محصولات ایرانی در سطح بستهبندی سنتی و بدون برند قوی صادر میشوند. این عامل باعث شده کشورهای واسطه سهم عمدهای از ارزش صادراتی را به خود اختصاص دهند.
کشاورزان ایرانی با چالشهایی چون هزینه بالای نیروی کار، مشکلات تامین آب، تغییرات اقلیمی و نیاز به تکنولوژیهای نوین در کاشت و برداشت روبهرو هستند. عدم دسترسی به سرمایهگذاریهای مدرن نیز بهرهوری را محدود کرده و توان رقابت با کشورهای رقیب را کاهش داده است.
با اینکه ایران حدود ۹۰ درصد تولید جهانی را دارد، تولید داخلی تحت فشار است و در برخی سالها با کاهش نسبت به سالهای قبل روبهرو بوده است. بخشی از این کاهش ناشی از مشکلات اقلیمی، کاهش منابع آبی، گرمایش جهانی و نبود حمایتهای گسترده دولتی در بخش کشاورزی است. اگرچه تولید زعفران هنوز بالاست، اما روند رو به رشد تولید به دلیل محدودیت منابع و موانع اقتصادی کند شده است.
ورود زعفران به بازار بورس کالا و ابزارهایی مانند گواهی سپرده باعث شده قیمتگذاری نسبتاً شفافتر شود، کشاورزان و سرمایهگذاران بتوانند در بازار رسمی فعالیت کنند و ریسک سرمایهگذاری کاهش یابد. این پدیده نقش مهمی در توسعه بازار داخلی و تقویت جایگاه زعفران به عنوان یک کالای سرمایهای دارد و به خریداران و فروشندگان اجازه میدهد با ابزارهای مالی جدید در این بازار مشارکت کنند.
علیرغم چالشها، زعفران ایران همچنان به دلیل کیفیت بینظیر، رنگ، عطر و طعم در بازار جهانی شناخته شده و مورد تقاضا است. نقش زعفران ایران در صنایع غذایی، دارویی و لوکس در سراسر جهان برجسته است. بازار جهانی زعفران همچنان رو به رشد است و تولیدکنندگان میکوشند از مزایای بازارهای نوظهور بهرهمند شوند. با این حال، بستهبندی، برندینگ و دسترسی به شبکههای توزیع بینالمللی برای ایران بهعنوان کلید حفظ و توسعه جایگاه جهانی اهمیت بیشتری دارد.
زعفران ایران با وجود اینکه بزرگترین تولیدکننده جهان است و کیفیت محصولش همچنان بیرقیب شناخته میشود، در زمستان ۱۴۰۴ با چالشهای مهمی روبهرو بوده است. این چالشها شامل قیمت داخلی بالا و نوسانات، فعالیت بورس کالا و ابزارهای نوین مالی، کاهش نسبی صادرات رسمی، رشد قاچاق، از دست دادن بخش ارزش افزوده صادراتی به واسطه کشورهای دیگر و موانع تولید و فروش برای کشاورزان و صادرکنندگان است. برای حفظ جایگاه جهانی، لازم است برندینگ، بستهبندی، دسترسی راحتتر به بازارهای بینالملل و کاهش موانع صادراتی مورد توجه قرار گیرد تا ایران بتواند سهم بیشتری از زنجیره ارزش زعفران را در بازار جهانی حفظ کند.
